Chủ thể kiểm toán là gì là câu hỏi mà nhiều chủ doanh nghiệp chỉ đặt ra khi đã nhận văn bản yêu cầu nộp báo cáo tài chính đã kiểm toán. Năm 2025 đánh dấu bước ngoặt: Luật số 56/2024/QH15 sửa đổi Luật Kiểm toán độc lập có hiệu lực từ 1/1/2025, tiếp đó Nghị định 90/2025/NĐ-CP đưa doanh nghiệp quy mô lớn vào diện kiểm toán bắt buộc từ năm tài chính 2025. Hàng nghìn doanh nghiệp tư nhân lần đầu phải làm việc với một chủ thể kiểm toán độc lập.
Không chỉ vậy, Nghị định 228/2025/NĐ-CP nâng thời hiệu xử phạt vi phạm trong lĩnh vực kiểm toán độc lập từ 1 năm lên 5 năm. Kiểm toán nhà nước cũng đang khởi động sửa đổi Luật Kiểm toán nhà nước 2015 trong năm 2026. Hiểu đúng ai được quyền kiểm toán, quyền hạn đến đâu và trách nhiệm thế nào giúp doanh nghiệp chọn đúng đối tác, chuẩn bị hồ sơ đúng chuẩn và tránh rủi ro thuế phát sinh sau kiểm toán.
Tóm tắt trọng tâm về chủ thể kiểm toán
- Chủ thể kiểm toán là cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền và năng lực chuyên môn được pháp luật trao quyền để thực hiện cuộc kiểm toán, thu thập bằng chứng và đưa ra ý kiến về đối tượng kiểm toán.
- Gồm 3 nhóm: Kiểm toán nhà nước (Luật Kiểm toán nhà nước 2015, sửa đổi 2019), kiểm toán độc lập (Luật Kiểm toán độc lập 2011, sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15) và kiểm toán nội bộ (Nghị định 05/2019/NĐ-CP).
- Dùng để: xác nhận độ tin cậy của báo cáo tài chính, đánh giá tính tuân thủ pháp luật và hiệu quả sử dụng nguồn lực.
- Áp dụng cho: doanh nghiệp FDI, công ty đại chúng, tổ chức tín dụng, doanh nghiệp nhà nước, đơn vị sử dụng ngân sách và từ năm tài chính 2025 là doanh nghiệp quy mô lớn đạt 2/3 tiêu chí của Nghị định 90/2025/NĐ-CP.
- Khi nào cần: trước kỳ lập báo cáo tài chính năm, khi nhận quyết định kiểm toán của cơ quan nhà nước, khi gọi vốn, vay ngân hàng, niêm yết hoặc chuẩn bị quyết toán thuế.
Chủ thể kiểm toán là gì theo quy định pháp luật Việt Nam?
Chủ thể kiểm toán là bên thực hiện cuộc kiểm toán. Đó có thể là một cơ quan nhà nước, một doanh nghiệp kiểm toán hoặc một bộ phận chuyên trách trong nội bộ đơn vị. Điểm chung của họ: có thẩm quyền theo luật, có năng lực chuyên môn và phải độc lập với đối tượng được kiểm tra.
Pháp luật Việt Nam không có một điều khoản riêng định nghĩa cụm từ này. Khái niệm được hình thành từ ba đạo luật và nghị định quy định ba loại hình kiểm toán, mỗi văn bản xác định rõ ai được kiểm toán và ai bị kiểm toán.
Chủ thể kiểm toán được xác định từ những văn bản nào?
- Luật Kiểm toán nhà nước số 81/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14): Kiểm toán nhà nước do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, thực hiện kiểm toán tài chính công, tài sản công.
- Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15): kiểm toán viên hành nghề và doanh nghiệp kiểm toán thực hiện kiểm toán theo hợp đồng dịch vụ.
- Nghị định 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ: bộ phận kiểm toán nội bộ trực thuộc đơn vị, báo cáo trực tiếp cho cấp quản trị cao nhất.
Luật nào điều chỉnh loại hình kiểm toán, luật đó quy định chủ thể. Kiểm toán viên nhà nước không thể ký báo cáo kiểm toán độc lập. Ngược lại, công ty kiểm toán tư nhân không có quyền ra kiến nghị xử lý tài chính như Kiểm toán nhà nước.
Chủ thể, khách thể và đối tượng kiểm toán khác nhau thế nào?
Đây là ba thuật ngữ hay bị dùng lẫn lộn trong hồ sơ nội bộ của doanh nghiệp. Cách phân biệt nhanh:
- Chủ thể kiểm toán: ai kiểm toán. Ví dụ Kiểm toán nhà nước khu vực, công ty kiểm toán, phòng kiểm toán nội bộ.
- Khách thể kiểm toán: ai bị kiểm toán, luật gọi là đơn vị được kiểm toán. Ví dụ doanh nghiệp FDI, bộ, ngành, công ty niêm yết.
- Đối tượng kiểm toán: kiểm toán cái gì. Ví dụ báo cáo tài chính năm 2025, hoạt động tuân thủ pháp luật thuế, hiệu quả một dự án đầu tư công.
Các thuật ngữ chuyên ngành liên quan cần nắm
- Kiểm toán viên hành nghề: người có chứng chỉ kiểm toán viên và Giấy chứng nhận đăng ký hành nghề kiểm toán còn hiệu lực, được ký báo cáo kiểm toán.
- Doanh nghiệp kiểm toán: doanh nghiệp có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán do Bộ Tài chính cấp.
- Đơn vị có lợi ích công chúng: công ty niêm yết, tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm… Chỉ doanh nghiệp kiểm toán được chấp thuận mới được kiểm toán nhóm này.
- Ý kiến kiểm toán: kết luận của chủ thể kiểm toán, gồm ý kiến chấp nhận toàn phần, ngoại trừ, trái ngược hoặc từ chối đưa ra ý kiến.
- Tính độc lập: chủ thể kiểm toán không có quan hệ tài chính, gia đình hay lợi ích ảnh hưởng tới sự khách quan khi kết luận.
Có những loại chủ thể kiểm toán nào tại Việt Nam?
Việt Nam có ba nhóm chủ thể kiểm toán. Mỗi nhóm khác nhau về nguồn thẩm quyền, phạm vi và giá trị pháp lý của kết luận. Doanh nghiệp cần biết mình đang làm việc với nhóm nào để chuẩn bị đúng cách.
Kiểm toán nhà nước: chủ thể kiểm toán quyền lực công
Kiểm toán nhà nước là cơ quan do Quốc hội thành lập theo Điều 118 Hiến pháp 2013. Chủ thể này kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công.
- Thực hiện theo kế hoạch kiểm toán năm do Tổng Kiểm toán nhà nước ban hành, không cần hợp đồng.
- Đơn vị được kiểm toán bắt buộc phải chấp hành, cung cấp đầy đủ hồ sơ.
- Kết luận, kiến nghị có giá trị bắt buộc thực hiện. Từ năm 2020, Luật 55/2019/QH14 bổ sung quyền truy cập cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ kiểm toán.
Ví dụ: một tổng công ty nhà nước có thể nhận kiến nghị tăng thu ngân sách, truy thu thuế thu nhập doanh nghiệp sau khi Kiểm toán nhà nước rà soát chi phí được trừ.
Kiểm toán độc lập: chủ thể kiểm toán theo hợp đồng dịch vụ
Kiểm toán độc lập do doanh nghiệp kiểm toán và kiểm toán viên hành nghề thực hiện. Quan hệ phát sinh từ hợp đồng kiểm toán, có thu phí.
- Doanh nghiệp kiểm toán phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán. Luật 2011 yêu cầu tối thiểu 5 kiểm toán viên hành nghề.
- Chỉ kiểm toán viên có tên trong danh sách đăng ký hành nghề mà Bộ Tài chính công khai mới được ký báo cáo.
- Báo cáo kiểm toán là căn cứ để cơ quan thuế, ngân hàng, nhà đầu tư, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước sử dụng.
Kiểm toán nội bộ: chủ thể kiểm toán bên trong tổ chức
Kiểm toán nội bộ là bộ phận độc lập trong đơn vị, báo cáo cho Hội đồng quản trị hoặc Ủy ban kiểm toán. Theo Nghị định 05/2019/NĐ-CP, bộ phận này đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ, quản lý rủi ro và quản trị.
Kết quả kiểm toán nội bộ chỉ dùng nội bộ, không thay thế báo cáo kiểm toán độc lập. Đơn vị có thể thuê ngoài dịch vụ kiểm toán nội bộ nhưng không được thuê chính doanh nghiệp kiểm toán đang kiểm toán báo cáo tài chính của mình.
Bảng so sánh 3 chủ thể kiểm toán
| Tiêu chí | Kiểm toán nhà nước | Kiểm toán độc lập | Kiểm toán nội bộ |
| Căn cứ pháp lý chính | Luật 81/2015/QH13, sửa đổi 2019 | Luật 67/2011/QH12, sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15 | Nghị định 05/2019/NĐ-CP |
| Người thực hiện | Kiểm toán viên nhà nước | Kiểm toán viên hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán | Kiểm toán viên nội bộ hoặc đơn vị thuê ngoài |
| Cơ sở phát sinh | Kế hoạch, quyết định kiểm toán | Hợp đồng kiểm toán | Kế hoạch kiểm toán nội bộ năm |
| Đối tượng chủ yếu | Tài chính công, tài sản công | Báo cáo tài chính, thông tin tài chính | Kiểm soát nội bộ, quản trị, rủi ro |
| Phí | Không thu phí | Có thu phí theo hợp đồng | Chi phí nội bộ |
| Giá trị kết luận | Bắt buộc thực hiện kiến nghị | Căn cứ tin cậy cho bên thứ ba | Phục vụ quản trị nội bộ |
| Chuẩn mực áp dụng | Hệ thống chuẩn mực kiểm toán nhà nước | 37 chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (Thông tư 214/2012/TT-BTC) | Chuẩn mực kiểm toán nội bộ (Thông tư 66/2020/TT-BTC) |
Vì sao doanh nghiệp cần hiểu chủ thể kiểm toán là gì?
Hiểu đúng chủ thể kiểm toán quyết định chất lượng làm việc với họ. Doanh nghiệp không phân biệt được thẩm quyền thường rơi vào hai thái cực: chống đối không cần thiết với Kiểm toán nhà nước, hoặc buông lỏng với công ty kiểm toán độc lập vì nghĩ đó chỉ là thủ tục.
Vai trò trong quản trị tài chính
- Xác nhận báo cáo tài chính phản ánh trung thực, hợp lý. Ngân hàng thường yêu cầu báo cáo đã kiểm toán khi xét hạn mức tín dụng từ vài chục tỷ đồng trở lên.
- Phát hiện sai sót trước khi chúng trở thành vi phạm. Một khoản hàng tồn kho chậm luân chuyển chưa trích lập dự phòng có thể làm sai lệch lợi nhuận hàng tỷ đồng.
- Tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong các thương vụ M&A, gọi vốn.
Vai trò trong quản trị rủi ro thuế
Báo cáo kiểm toán là tài liệu đầu tiên cơ quan thuế xem khi thanh tra, kiểm tra. Theo góc nhìn từ MAN – Master Accountant Network, khoảng cách giữa số liệu đã kiểm toán và tờ khai quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp là tín hiệu rủi ro thuế mà đoàn kiểm tra thường khai thác trước tiên. Vì thế, một chủ thể kiểm toán có năng lực sẽ rà soát cả chi phí được trừ, giao dịch liên kết và hóa đơn đầu vào, không chỉ dừng ở số dư tài khoản.
Xem thêm bài viết tại: Top 10 Công ty dịch vụ kiểm toán uy tín và chuyên nghiệp tại TP. HCM
Đơn vị nào bắt buộc làm việc với chủ thể kiểm toán?
Phạm vi bắt buộc phụ thuộc vào loại chủ thể kiểm toán. Dưới đây là các nhóm chính theo quy định hiện hành.
Đối tượng bắt buộc kiểm toán độc lập báo cáo tài chính năm
- Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
- Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức tài chính, doanh nghiệp bảo hiểm, tái bảo hiểm, môi giới bảo hiểm.
- Công ty đại chúng, tổ chức phát hành và tổ chức kinh doanh chứng khoán.
- Doanh nghiệp nhà nước, trừ doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thuộc bí mật nhà nước.
- Doanh nghiệp quy mô lớn đạt ít nhất 2 trong 3 tiêu chí theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP: trên 200 lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm, tổng doanh thu trên 300 tỷ đồng, tổng tài sản trên 100 tỷ đồng.
Lưu ý với nhóm doanh nghiệp quy mô lớn: tiêu chí xét trên số liệu năm trước liền kề. Doanh nghiệp đạt tiêu chí theo số liệu năm 2024 phải kiểm toán báo cáo tài chính từ năm tài chính 2025. Nếu 2 năm liên tiếp không đạt tiêu chí, doanh nghiệp tạm không phải kiểm toán bắt buộc.
Đối tượng bắt buộc thành lập kiểm toán nội bộ
Theo Nghị định 05/2019/NĐ-CP, các đơn vị sau phải tổ chức kiểm toán nội bộ:
- Công ty niêm yết.
- Doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp mà Nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ là công ty mẹ hoạt động theo mô hình công ty mẹ – công ty con.
- Một số cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định tại Nghị định.
Đối tượng của Kiểm toán nhà nước
Mọi cơ quan, tổ chức quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công: bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp nhà nước, dự án đầu tư công. Doanh nghiệp tư nhân thực hiện dự án có vốn nhà nước cũng có thể được kiểm tra, đối chiếu trong phạm vi liên quan.
Xem thêm bài viết tại: Công ty kiểm toán uy tín: Top 15 đơn vị hàng đầu và giải pháp từ MAN
Khi nào cần làm việc với chủ thể kiểm toán?
Mỗi chủ thể kiểm toán vận hành theo một lịch riêng. Bỏ lỡ mốc thời gian là nguyên nhân phổ biến dẫn tới vi phạm hành chính.
Bảng tổng hợp mốc thời gian cần làm việc với chủ thể kiểm toán
| Mốc thời gian | Chủ thể kiểm toán | Việc doanh nghiệp cần làm |
| Chậm nhất 30 ngày trước ngày kết thúc kỳ kế toán năm | Kiểm toán độc lập | Ký hợp đồng kiểm toán báo cáo tài chính |
| Ngày kết thúc năm tài chính | Kiểm toán độc lập | Kiểm kê tiền, hàng tồn kho, tài sản cố định có kiểm toán viên chứng kiến |
| Trong 90 ngày sau khi kết thúc năm tài chính | Kiểm toán độc lập | Nộp, công bố báo cáo tài chính kèm báo cáo kiểm toán theo quy định áp dụng cho từng loại hình |
| Đầu năm (theo kế hoạch kiểm toán năm) | Kiểm toán nhà nước | Theo dõi kế hoạch được công bố, chuẩn bị hồ sơ khi có tên trong danh sách |
| Trong thời gian đoàn làm việc (không quá 60 ngày, có thể gia hạn) | Kiểm toán nhà nước | Cung cấp tài liệu, giải trình, ký biên bản |
| Theo kế hoạch kiểm toán nội bộ năm | Kiểm toán nội bộ | Phối hợp, khắc phục phát hiện và báo cáo Hội đồng quản trị |
Văn bản pháp luật nào quy định về chủ thể kiểm toán (cập nhật 2026)?
Khung pháp lý về chủ thể kiểm toán thay đổi nhanh trong giai đoạn 2024-2026. Bảng dưới tổng hợp các văn bản doanh nghiệp cần theo dõi, sắp xếp theo nhóm chủ thể.
Bảng tổng hợp văn bản pháp luật quy định về chủ thể kiểm toán
| Văn bản | Số hiệu, ngày ban hành | Nội dung liên quan |
| Luật Kiểm toán nhà nước | 81/2015/QH13, ngày 24/6/2015 | Địa vị pháp lý, nhiệm vụ, quyền hạn của Kiểm toán nhà nước và kiểm toán viên nhà nước |
| Luật sửa đổi Luật Kiểm toán nhà nước | 55/2019/QH14, ngày 26/11/2019, hiệu lực 1/7/2020 | Bổ sung quyền truy cập cơ sở dữ liệu, quy định kiểm soát chất lượng, xử phạt vi phạm trong lĩnh vực kiểm toán nhà nước |
| Luật Kiểm toán độc lập | 67/2011/QH12, ngày 29/3/2011 | Điều kiện của kiểm toán viên hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán, đối tượng kiểm toán bắt buộc |
| Luật sửa đổi 9 luật lĩnh vực tài chính | 56/2024/QH15, ngày 29/11/2024, hiệu lực 1/1/2025 | Sửa 7 điều Luật Kiểm toán độc lập: siết quản lý, bổ sung hình thức xử lý, mở rộng đối tượng kiểm toán bắt buộc |
| Nghị định 17/2012/NĐ-CP | Ngày 13/3/2012 | Hướng dẫn Luật Kiểm toán độc lập |
| Nghị định 90/2025/NĐ-CP | Ngày 14/4/2025, hiệu lực ngay | Bổ sung doanh nghiệp quy mô lớn vào diện kiểm toán bắt buộc, quy định chuyển tiếp về kiểm toán viên ký báo cáo |
| Nghị định 84/2016/NĐ-CP | Ngày 1/7/2016 | Điều kiện để doanh nghiệp kiểm toán được chấp thuận kiểm toán đơn vị có lợi ích công chúng |
| Nghị định 05/2019/NĐ-CP | Ngày 22/1/2019, hiệu lực 1/4/2019 | Đối tượng bắt buộc, nguyên tắc và tổ chức kiểm toán nội bộ |
| Thông tư 214/2012/TT-BTC | Ngày 6/12/2012 | Ban hành 37 chuẩn mực kiểm toán Việt Nam |
| Thông tư 66/2020/TT-BTC | Ngày 10/7/2020 | Chuẩn mực kiểm toán nội bộ Việt Nam và quy tắc đạo đức nghề nghiệp kiểm toán nội bộ |
| Thông tư 05/2025/TT-BTC | Ngày 24/1/2025 | Sửa đổi Thông tư 202/2012, 203/2012, 157/2014 về đăng ký hành nghề, đình chỉ hành nghề, kiểm soát chất lượng |
| Nghị định 228/2025/NĐ-CP | Ngày 18/8/2025, hiệu lực ngay | Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kiểm toán độc lập; thời hiệu xử phạt tăng từ 1 năm lên 5 năm |
| Nghị định 132/2026/NĐ-CP | Ngày 6/4/2026 | Sửa đổi Nghị định 41/2018/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán độc lập |
Những thay đổi đang được chuẩn bị
- Luật Kiểm toán nhà nước sửa đổi: ngày 1/10/2026, Ban Chỉ đạo của Kiểm toán nhà nước họp cho ý kiến định hướng sửa đổi; dự kiến trình định hướng ngay trong tháng 10/2026.
- Luật sửa đổi Luật Kế toán và Luật Kiểm toán độc lập: Bộ Tài chính đã công bố dự thảo để lấy ý kiến trong năm 2026.
Các chuyên gia tại MAN với 30 năm kinh nghiệm lưu ý rằng doanh nghiệp nên đối chiếu văn bản hợp nhất mới nhất trước mỗi mùa kiểm toán, thay vì dựa vào bản luật gốc.
Case study: Doanh nghiệp lần đầu làm việc với chủ thể kiểm toán độc lập
Tình huống dưới đây được tổng hợp từ thực tế tư vấn, tên doanh nghiệp đã được ẩn danh. Nó cho thấy chọn đúng chủ thể kiểm toán và chuẩn bị sớm tác động trực tiếp tới số thuế phải nộp.
Bối cảnh
Công ty cổ phần Y (chế biến thực phẩm, Đồng Nai) là doanh nghiệp tư nhân 100% vốn trong nước, chưa từng kiểm toán báo cáo tài chính. Số liệu năm 2024:
| Tiêu chí Nghị định 90/2025/NĐ-CP | Ngưỡng | Số liệu năm 2024 của Y | Đạt |
| Lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân | Trên 200 người | 263 người | Có |
| Tổng doanh thu | Trên 300 tỷ đồng | 418 tỷ đồng | Có |
| Tổng tài sản | Trên 100 tỷ đồng | 87 tỷ đồng | Không |
Đạt 2/3 tiêu chí, Y thuộc diện kiểm toán bắt buộc báo cáo tài chính năm 2025. Tháng 10/2025, kế toán trưởng mới phát hiện điều này qua một buổi hội thảo.
Vấn đề phát sinh
- Thời gian gấp: hợp đồng kiểm toán phải ký chậm nhất ngày 1/12/2025 (30 ngày trước ngày kết thúc năm tài chính 31/12/2025).
- Một đơn vị chào phí rất thấp nhưng kiểm toán viên dự kiến ký báo cáo không có tên trong danh sách đăng ký hành nghề Bộ Tài chính công khai.
- Hàng tồn kho 46 tỷ đồng chưa từng kiểm kê có biên bản đầy đủ; nhiều khoản chi phí nhận hóa đơn từ nhà cung cấp đã ngừng hoạt động.
Cách xử lý
Giải pháp từ MAN – Master Accountant Network gồm 4 bước:
- Rà soát tư cách chủ thể kiểm toán: đối chiếu danh sách doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện và kiểm toán viên hành nghề trên cổng thông tin Bộ Tài chính. Loại đơn vị không đạt chuẩn.
- Soát xét trước kiểm toán (pre-audit) trong 3 tuần: kiểm tra hàng tồn kho, công nợ, chi phí và hóa đơn đầu vào.
- Tổ chức kiểm kê ngày 31/12/2025 có kiểm toán viên chứng kiến, lập biên bản theo từng kho.
- Đối chiếu số liệu sau điều chỉnh với tờ khai quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp trước khi nộp.
Kết quả đo lường được
| Hạng mục | Trước soát xét | Sau xử lý |
| Hàng tồn kho kém phẩm chất chưa trích lập dự phòng | 3,2 tỷ đồng | Đã trích lập, phản ánh đúng kỳ |
| Chi phí có hóa đơn rủi ro | 1,9 tỷ đồng | Tự loại khỏi chi phí được trừ trước khi quyết toán |
| Thuế thu nhập doanh nghiệp có nguy cơ bị truy thu (20%) | Khoảng 380 triệu đồng | Kê khai đúng ngay từ đầu, không phát sinh tiền chậm nộp |
| Ý kiến kiểm toán | Dự kiến ngoại trừ | Chấp nhận toàn phần |
Điểm đáng chú ý: khoản thuế 380 triệu đồng không mất đi mà được kê khai đúng hạn. Nếu bị phát hiện sau kiểm tra, Y phải chịu thêm tiền chậm nộp 0,03%/ngày và phạt hành chính. Báo cáo kiểm toán chấp nhận toàn phần cũng giúp Y được ngân hàng nâng hạn mức tín dụng ngay trong quý II/2026.
Nhận định chuyên gia: Rủi ro thường gặp khi làm việc với chủ thể kiểm toán
Qua hơn 30 năm kiểm toán và tư vấn thuế tại Việt Nam, đội ngũ MAN nhận thấy phần lớn rủi ro không nằm ở số liệu. Chúng nằm ở cách doanh nghiệp nhìn nhận chủ thể kiểm toán. Dưới đây là 5 lỗi lặp lại nhiều nhất.
Rủi ro 1: Chọn công ty kiểm toán theo giá, bỏ qua tư cách pháp lý
Báo cáo do kiểm toán viên không đủ điều kiện hành nghề ký sẽ không được cơ quan quản lý chấp nhận. Doanh nghiệp coi như chưa thực hiện kiểm toán bắt buộc và có thể bị xử phạt theo Nghị định 228/2025/NĐ-CP.
Cách xử lý: trước khi ký hợp đồng, tra cứu tên doanh nghiệp kiểm toán và kiểm toán viên dự kiến ký báo cáo trong danh sách Bộ Tài chính công khai. Với công ty niêm yết, kiểm tra thêm danh sách được chấp thuận kiểm toán đơn vị có lợi ích công chúng.
Rủi ro 2: Dùng một đơn vị cho cả kiểm toán nội bộ và kiểm toán độc lập
Nhiều doanh nghiệp muốn tiết kiệm nên thuê cùng một công ty làm cả hai dịch vụ. Cách làm này vi phạm nguyên tắc độc lập: không ai tự kiểm toán chính công việc mình đã làm. Hệ quả là báo cáo kiểm toán có thể bị đặt nghi vấn khi thanh tra.
Cách xử lý: tách bạch hai chủ thể kiểm toán, ghi rõ phạm vi dịch vụ trong hợp đồng.
Rủi ro 3: Xem nhẹ kiến nghị của Kiểm toán nhà nước
Kiến nghị của Kiểm toán nhà nước có giá trị bắt buộc. Doanh nghiệp nhà nước hoặc doanh nghiệp tham gia dự án đầu tư công đôi khi trì hoãn, coi đó là ý kiến tham khảo. Khi kiến nghị liên quan tới truy thu thuế, cơ quan thuế sẽ thực hiện và tiền chậm nộp tiếp tục phát sinh mỗi ngày.
Cách xử lý: lập kế hoạch thực hiện kiến nghị ngay sau khi nhận báo cáo, có người chịu trách nhiệm và hạn hoàn thành cụ thể.
Rủi ro 4: Không theo dõi tiêu chí kiểm toán bắt buộc hàng năm
Tiêu chí quy mô lớn của Nghị định 90/2025/NĐ-CP xét lại theo số liệu từng năm. Một doanh nghiệp tăng trưởng nhanh có thể vượt ngưỡng mà không hay biết. Với thời hiệu xử phạt 5 năm theo Nghị định 228/2025/NĐ-CP, vi phạm năm 2025 vẫn có thể bị xử lý tới năm 2030.
Cách xử lý: đưa việc rà soát 3 tiêu chí vào quy trình khóa sổ tháng 12 hàng năm.
Rủi ro 5: Báo cáo kiểm toán lệch với quyết toán thuế
Đây là rủi ro thuế lớn nhất. Kiểm toán điều chỉnh lợi nhuận nhưng tờ khai thuế thu nhập doanh nghiệp không cập nhật theo. Khi kiểm tra, cơ quan thuế lấy số liệu đã kiểm toán làm căn cứ.
Theo góc nhìn từ MAN, giải pháp tối ưu chi phí thuế tại Việt Nam không phải tìm kẽ hở. Đó là để chủ thể kiểm toán rà soát song song khía cạnh thuế, lập bảng đối chiếu giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế, rồi giải trình được từng khoản chênh lệch.
| Rủi ro | Mức độ tác động | Thời điểm phòng ngừa |
| Chủ thể kiểm toán không đủ điều kiện | Cao: coi như chưa kiểm toán | Trước khi ký hợp đồng |
| Vi phạm tính độc lập | Trung bình: báo cáo bị nghi vấn | Khi lựa chọn nhà cung cấp |
| Chậm thực hiện kiến nghị Kiểm toán nhà nước | Cao: truy thu, tiền chậm nộp | Ngay sau khi nhận báo cáo |
| Bỏ sót tiêu chí kiểm toán bắt buộc | Cao: xử phạt trong thời hiệu 5 năm | Khóa sổ cuối năm |
| Lệch số liệu kiểm toán và quyết toán thuế | Rất cao: truy thu và phạt | Trước khi nộp quyết toán |
Kết luận
Hiểu chủ thể kiểm toán là gì giúp doanh nghiệp biết ai có quyền kiểm tra mình, kết luận của họ có giá trị đến đâu và cần chuẩn bị gì. Với Luật 56/2024/QH15, Nghị định 90/2025/NĐ-CP và Nghị định 228/2025/NĐ-CP, phạm vi kiểm toán bắt buộc đã mở rộng trong khi chế tài nghiêm hơn. Chuẩn bị sớm, chọn đúng đơn vị và đối chiếu kỹ với số liệu thuế là ba việc quyết định một mùa kiểm toán suôn sẻ.
MAN – Master Accountant Network cung cấp dịch vụ kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán nội bộ thuê ngoài, soát xét trước kiểm toán cùng tư vấn thuế, kế toán cho doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp trong nước và đơn vị lần đầu thuộc diện kiểm toán bắt buộc. Đội ngũ chuyên gia trên 30 năm kinh nghiệm, am hiểu sâu sắc thực tế quản trị rủi ro thuế tại Việt Nam. Hơn 500 khách hàng đã quay lại sử dụng dịch vụ lần thứ hai trong năm qua. Liên hệ MAN để được đánh giá miễn phí doanh nghiệp bạn có thuộc diện kiểm toán bắt buộc năm 2026 hay không.
Các dịch vụ khác
- Dịch vụ kiểm toán nội bộ
- Dịch vụ Đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ
- Dịch vụ kiểm toán theo yêu cầu
- Dịch vụ kiểm toán thuế chuyên nghiệp
- Dịch vụ kiểm toán xây dựng
- Dịch vụ kiểm toán quyết toán dự án hoàn thành
- Dịch vụ kiểm toán báo cáo tài chính
Thông tin liên hệ dịch vụ tại MAN – Master Accountant Network
- Địa chỉ: Số 19A, Đường 43, Phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
- Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
- Email: man@man.net.vn
- Google Business Profile: Xem Google Business Profile của MAN – Master Accountant Network
- LinkedIn Founder: Xem hồ sơ LinkedIn của chuyên gia Lê Hoàng Tuyên
Phụ trách sản xuất và kiểm duyệt nội dung chuyên môn bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên (Founder) & CEO MAN – Master Accountant Network, Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực Kế toán, Kiểm toán, Thuế và Tư vấn Tài chính doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp về chủ thể kiểm toán
Chủ thể kiểm toán là gì, nói ngắn gọn nhất?
Là bên có thẩm quyền và chuyên môn thực hiện cuộc kiểm toán. Việt Nam có ba loại: Kiểm toán nhà nước, kiểm toán độc lập và kiểm toán nội bộ.
Doanh nghiệp tư nhân trong nước có phải kiểm toán không?
Có, nếu thuộc diện bắt buộc. Từ năm tài chính 2025, doanh nghiệp đạt 2/3 tiêu chí (trên 200 lao động đóng bảo hiểm xã hội, doanh thu trên 300 tỷ đồng, tài sản trên 100 tỷ đồng) phải kiểm toán báo cáo tài chính năm. Doanh nghiệp không thuộc diện bắt buộc vẫn có thể kiểm toán tự nguyện.
Kiểm toán nội bộ có thay thế được kiểm toán độc lập không?
Không. Kiểm toán nội bộ phục vụ quản trị bên trong. Cơ quan thuế, ngân hàng và nhà đầu tư chỉ công nhận báo cáo do doanh nghiệp kiểm toán độc lập đủ điều kiện phát hành.
Làm sao kiểm tra một công ty kiểm toán có đủ điều kiện hành nghề?
Tra cứu danh sách doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện kinh doanh và danh sách kiểm toán viên đăng ký hành nghề do Bộ Tài chính công khai. Danh sách được cập nhật định kỳ theo Thông tư 202/2012/TT-BTC, sửa đổi bởi Thông tư 05/2025/TT-BTC.
Doanh nghiệp có thể từ chối làm việc với Kiểm toán nhà nước không?
Không, nếu đơn vị thuộc phạm vi kiểm toán theo quyết định của Tổng Kiểm toán nhà nước. Đơn vị có quyền giải trình, kiến nghị và khiếu nại kết luận theo trình tự Luật Kiểm toán nhà nước, nhưng không được cản trở cuộc kiểm toán.
